Architektura kościoła p.w. św. Michała Archanioła

Kościół św. Michała jest trójnawową, pięcioprzęsłową bazyliką z transeptem, zbudowaną na planie krzyża łacińskiego, z dwoma wieżami i czterema kaplicami. Ta wyniosła, neogotycka budowla z ciemnoczerwonej, surowej cegły ułożonej w wątek kowadełkowy, z detalami z piaskowca, górująca nad drzewami otaczającego ją parku jest realizacją największego projektu słynnego wrocławskiego architekta Alexisa Langera. Kościół ma 78 m długości, 24 m szerokości i 25 m wysokości.
Z zasobów Google Earth
    Dwie kaplice na rzucie pięciokąta zamykają od wschodu nawy boczne, pozostałe dwie są ulokowane przy wieżach. Układ bazylikowy o wydłużonym prezbiterium, dwuwieżowa fasada i rzeźbione portale nawiązują do formy typowej dla gotyckich katedr francuskich. Widoczne są także nawiązania do katedry kolońskiej.
    Ołtarz główny i wystrój prezbiterium są efektem prowadzonej renowacji kościoła. Po obu stronach prezbiterium pod kątem 45 stopni znajdują się dwie pięciokątne kaplice, w których są godne uwagi stylowe polichromowane ołtarze boczne.

   Nawa główna składa się z pięciu przęseł prostokątnych. Odgraniczona jest filarami z przylegającymi doń służkami. Filary zwieńczone są ornamentem roślinnym. Przęsła nawy głównej mają sklepienia krzyżowo - żebrowe. Nawy boczne są o połowę niższe. Transept, również trójnawowy zbudowany jest na planie kwadratu.
    Na osi północ - południe transept zakończony jest wyjściami z domkiem portalowym. Przy filarze łączącym północną kaplicę z transeptem stoi ośmiokątna drewniana ambona z baldachimem zwieńczonym pinaklami i kwiatonem na szczycie. Ambona jest polichromowana.
    Między oknami na służkach na drewnianych konsolach stoją polichromowane rzeźby przedstawiające świętych. Chór kościoła wsparty jest na czterech olbrzymich filarach, które podtrzymują także dwie wieże. 

    Forma kościoła oraz efektowny wystrój rzeźbiarski zawiera bogatą wykładnię teologiczną. Langer wierzył, że zaprojektowanie świątyni w oparciu o figury trójkąta i kwadratu, jako symbolach Trójcy Świętej i Mądrości Bożej, przyrody, wszechświata i pór roku, tchnie religijnego ducha w martwą materię budowli. Sama już forma rzutu krzyża łacińskiego, na której zbudowano kościół ma głęboki wymiar symboliczny. Architekt pisał: „Ponieważ chrześcijański żywot przesiąknięty być musi tęsknotą za Krzyżem, dlatego żadne dzieło chrześcijanina w wierze miłości i sztuce nie może być inaczej zaplanowane, jak w formie krzyża.” Strzelistość formy powoduje, że kościół wznosi się do nieba i przybliża modlącego się do Boga. Transept na planie kwadratu to symbol Mądrości Bożej, przyrody, wszechświata i pór roku. Bardzo dużą rolę przypisywał Langner prezbiterium, które jako najświętsze miejsce musi mieć szczególna oprawę. Ma ono formę połowy sześciokąta, co jest symbolem trzech Archaniołów.

   Same wieże też mają swoisty wymiar symboliczny. Architekt podzielił je na pięć części - jak pięć ran Chrystusa. Pierwsze trzy kondygnacje są na planie kwadratu (Bóg pod trzema postaciami), czwarta staje się ośmiobokiem a ostatnia maswerkowa piramida to swoisty symbol Jezusa Chrystusa.
    Główny portal znajduje się w części zachodniej, prowadzą do niego kamienne schody (z dobudowanym podjazdem dla wózków). Po obu stronach odnowionego portalu głównego, stoją jeszcze dwa boczne, równie piękne. Wszystkie trzy wykonano z piaskowca. Obrazują cykl: Stworzenie, Zbawienie, Zesłanie Ducha Świętego. W tympanonach znajdują się figury dwunastu apostołów. W portalu środkowym pierwotnie znajdowała się figura Matki Bożej z Dzieciątkiem. Na przyporach umieszczone są rzeźby J.Struubela czterej Ojcowie Kościoła a w szczycie Św. Henryk. Nad każdym znajdują się różne napisy w języku łacińskim. Południowa strona portalu centralnego posiada w nadprożu dwie tarcze, z których jedna przedstawia inicjały architekta A. Langera. Między portalami umieszczono na konsolach rzeźby przedstawiające czterech ewangelistów. Rzeźby umieszczono na wspornikach ozdobionymi maszkaronami i motywami roślinnymi.
    Wejścia boczne umieszczono w transepcie w tzw. domkach portalowych. Południowy domek portalowy wzniesiony na planie czworoboku wsparty jest na dwóch skarpach zwieńczonych pinaklami. W głębi domku prezentuje się wspaniale kamienny portal, podzielony symetrycznie laską z umieszczoną na niej rzeźbą. W portalu południowym postać Św. Elżbiety i Św. Jadwigi patronki Śląska. Domek zdobią fantastyczne rzygacze będącymi uskrzydlonymi zwierzętami, które pełnią już tylko funkcje dekoracyjne, a są również wyrazem średniowiecznej symboliki, którą inspirował się Langer.

    Domek północny został zniszczony w czasie wojny w 1945r., czego ślady widoczne są do dziś, dzięki temu nabrał on cech wieczystych o charakterze romantycznym. Ocalało tylko siedem schodów i kamienny portal z rzeźbą po środku autorstwa J.Struubla. W tympanonie przedstawiono rzeźby trzech aniołów z instrumentami muzycznymi, opatrzone cytatami z Pisma Świętego. 

    W powyższym opisie kościoła każdy może odnaleźć ducha neogotyckiego, o którym tak pisał Tadeusz Broniewski: "akademicki gotyk, nieznośny w swej poprawności, rysuje się jednak z oddalenia korzystnie w otoczeniu malowniczej zieleni". Jednakże Broniewski nie był chyba świadom faktu, iż ten sam akademicki gotyk widziany oczyma maszkaronów zamieszkującymi górne partie kościoła, jest równie piękny co enigmatyczny. Dopiero tam na górze można poczuć przesłanie twórcy, który zadbał o wszystkie detale kościoła, raczej nie widoczne z ziemi. 
    Na szczycie wieży, na którą prowadzi wąski bieg krętych schodów, jest tylko dzieło, jego treść i odbiorca... Niestety i tutaj dociera cywilizacja, obok pajęczych sieci, można znaleźć tu pajęczyny sieci elektrycznych, które łączą głośniki z odtwarzaczem głosu "martwego" dzwonu. Również niezgrabnie doklejane nowe żabki, na miejsce tych nieistniejących, burzą harmonię i spokój ducha tamtej epoki, którą już w roku 1813 zwiastował K.F. Schinkel w swoim dziele malarskim "Kościół nad wodą". Kościół neogotycki wg Schinkla miał wyrastać z natury, wznosić się ponad otoczenie. W kościele św. Michała można również dostrzec ducha romantycznego, którego kreował w swoich obrazach w XIXw. Gaspar David Friedrich.
    W zalewie, nie zawsze dobrej architektury eklektycznej, której główna fala przypadła na lata 1840 - 1900, wśród "taniej architektury dochodowej" wzorującej się na "paru receptach stylowych" kościół pod wezwaniem św. Michała jest chyba jedną z pereł w koronie neogotyku, zwanego przez niektórych pogardliwie pseudogotykiem..., którego jako jeden z pierwszych podjął się bronić angielski uczony: "Historyzm w sztuce, architekturze jest podstawą, dla której badania i wykorzystania historii jest bardziej istotne niż odkrycie i rozwinięcie nowych form własnej epoki".

Bibliografia
1. Tadeusz Broniewski - Sztuka Wrocławia 
2. Agnieszka Zabłocka-Kos, Łukasz Krzywka - Pierwszy kościół pod wezwaniem św. Michała na Ołbinie (Zabytki Wrocławia) 
3. Janina Kryściak - Kościół św. Michała we Wrocławiu (praca napisana pod kierunkiem dra J.Skuratowicza)